ابو مسلم مروزى بنا شده ، و ديوار شمالى آن را امير حسين گوركان در 765 ه 1363 م تجديد تعمير نمود ، و چون در سنه 771 ه 1369 م امير تيمور بلخ را مسخر كرد ، قلعهء قديم را ويران نمود ، و از جمله عمارات قديم درو دو ستون از سنگ مرمر باقيست ، كه دورش يازده گز و بلندى ستون چهل گز است . و در سنه 945 ه 1540 م كستن قرا سلطان قلعهء جديد را محيط هندوان نمود ، و درينوقت آبادى بلخ يك فرسنگ در يك فرسنگ بود . « 1 » وضع آخرين خرابهاى بلخ بقول ايت كه در سال 1886 م بلخ را ديده چنين بود : قطر دايرهء باروى قديم تقريبا 2 / 1 6 ميل انگليسى و داراى چهار دروازه بوده ، از طرف شمال غرب خرابه‌هاى قلعه مرتفع‌ترى به شهر وصل مىشد . در زاويهء جنوب شرقى قلعهء ارگ واقع و ارتفاع آن از 50 فت بيشتر بود ، و جاى آب در ان قلعه به نظر نمىآيد . در قرن ( 17 ) ارگ را شهر درون مىگفتند . در قرن 19 فقط قسمت جنوبى شهر مسكون و در جنب دروازهء غربى سه محراب مرتفع نمايان بود ، كه مردم آن را از بقاياى مسجد جامع مىپنداشتند . بازارها از شرق بغرب و از شمال بجنوب احداث شده ، و در شرق مسجد جامع آثار چهار سو يعنى گنبد مركزى و آثار خندق هم بر دو را دور حصار نمايان بود . آثار مسجد سبز و مدرسه بلخ ديده مىشد ، قلعهء هندوان قديم بشرق شهر كنونى بود كه موقع نوبهار را هم در تپه‌هاى جنوبى شهر تخت رستم و تپه رستم تعيين ميكردند كه از خاك و خشت ساخته شده بود . « 2 » غزنه هيون تسنگ زاير چينى بتاريخ 25 جون 644 م مطابق 24 ه قمرى در هو - سى نه ( غزنه ) پايتخت تسو - كو - چا ( اراكوزيا ) بود ، وى محيط اين شهر را 30 لى مساوى ده ميل ميداند ، كه خيلى محكم و استوار بود ، « 3 » و مولفان يونانى حدود 500 م هم

--> ( 1 ) - مجمع الغرايب خطى 74 ببعد ( 2 ) - جغرافياى تاريخى بار تولد 75 ببعد ( 3 ) - سى - يو - كى كتاب دوازدهم 470